Aandachtpunten en maatregelen voor privacy in de buurt en weerbaarheid

In de tijd die zich kenmerkte door verbinding, vertrouwen en sociale controle hing het touwtje uit de brievenbus. Dat fenomeen is uit het straatbeeld verdwenen. Tegenwoordig vinden we bij menig voordeur een deurbelcamera, soms als entree van een huis dat is uitgerust met beveiligingscamera’s, bewegingssensoren, alarminstallaties en schijnwerpers.
     Anders dan verbinding en sociale controle door de mens brengt het gebruik van technische hulpmiddelen zoals beveiligingscamera's en deurbelcamera’s (en eventuele gezichtsherkenning, geluidopname en locatieregistratie) risico’s voor het recht op privéleven, privacy en weerbaarheid van de gebruiker en anderen met zich mee. Die risico’s zijn er ook als er zonder serieuze, objectieve onveiligheid gebruik van wordt gemaakt. Behalve mensenrechten, maken de technische aard van deurbelcamera’s en beveiligingscamera’s de risico’s van criminaliteit, politieke machtsverhoudingen in de wereld en toenemende autonomie van AI het gebruik ervan ook niet zo onschuldig.
 
Bescherming van rechten van personen
De menselijke waardigheid (premabule UVRM₁, art. 1 Handvest EU) is een grondrecht op zich en tevens de grondslag van alle grondrechten en maakt deel uit van het Unierecht₂. Het EVRM wordt beschouwd als antwoord op de Tweede Wereldoorlog, inclusief holocaust, en moet rechtdoen aan de persoonlijke autonomie van mensen₃. Zelfbeschikking en persoonlijke autonomie dienen als grondslagen voor de invulling van de waarborgen (alle waarborgen) van dit verdrag₄. Personen en ook hun woningen₅, tuinen₆, etc. vallen allemaal onder de bescherming van art. 8 EVRM (recht op privéleven). Voor een inbreuk op dat recht geldt dat die
• bij wet moet zijn voorzien in termen van accessibility₇ en foreseeability₈. Evt. ook met waarborgen tegen misbruik (afbakening bevoegdheid en controle op  uitoefening), 
• een legitiem doel moet hebben 
• noodzakelijk moet zijn in een democratische samenleving, op aspecten van (1) proportionaliteit (aanvaardbare belangenafweging probleem/maatregel), (2) subsidiariteit (geen minder vergaande maatregel mogelijk) (3) geschiktheid (maatregel dient daadwerkelijk beoogde doel) voor de in het artikel genoemde belangen.

     Bij de eis van foreseeability (voorzienbaarheid) is mede van belang dat de technologieën waarmee inbreuk wordt gemaakt steeds geavanceerder, indringender – en inmiddels ook autonomer – worden. Dat stelt steeds hogere eisen aan de waarborgen (zoals een nauwkeurige omschrijving en afbakening van de toepassing van de bevoegdheid₉). Daarbij laat ook de kwaadwillende hacker zich door AI bedienen en kunnen data steeds gemakkelijker een eigen – soms duister – leven gaan leiden.

     Voor persoonsgegevens is de bescherming van art. 8 lid 1 Handvest EU en art. 16 lid 1 VWEU en de AVG relevant. Bij het filmen van openbare plaatsen of gebruik van de beelden op internet kunnen die regels van toepassing zijn, bijvoorbeeld het toestemmingsvereiste (art. 6 lid 1 sub a AVG). Verder is van belang dat rechten van anderen gerespecteerd blijven, de camera goed gepositioneerd is, mensen geïnformeerd zijn over het cameragebruik, beelden niet of minimaal worden opgeslagen, beelden goed beveiligd zijn en niet gedeeld worden en dat gezichten onherkenbaar zijn. Slechts het verlies van controle over persoonsgegevens kan al een basis zijn voor immateriële schadevergoeding₁₄. Daarnaast is er het algemene privacyrecht van art. 7 van het Handvest. Diverse aspecten worden ook door art. 10 van de Grondwet beschermd.

     De grootschalige gegevensverwerking die met AI mogelijk is, kan ook leiden tot inbreuken op de fundamentele rechten en waarden in het Handvest EU, welke inbreuken in de Verordening EU 2024/1689 (AI-Verordening) worden aangeduid als ‘schade’ en ‘risico’₁₅. Van belang daarbij is de autonome werking van die systemen en de daarmee samenhangende afname van menselijke controle, ten koste van autonomie en waardigheid van de mens.

Goede buur of zelfcensuur?
Het bezit van informatie impliceert macht₁₆; dat was ook een les uit WOII. Toch kan iedereen een apparaat voor dataverzameling kopen en gebruiken, zonder controle of tegenmacht. De dataverzameling kan leiden tot gevoel van ongemak, onmacht, onveiligheid bij degene van wie de gegevens worden verwerkt. Denkbaar is dat ook anderen met minder goede bedoelingen graag gebruik maken van de opnames. Het is voor geobserveerden onduidelijk of er sprake is van observatie, hoe ver die reikt, voor welk doel en of en welke (‘smart’, geluid-)functies staan ingeschakeld. Als cameragebruiker moet je mensen informeren; onvoldoende kenbaarheid maakt de inbreuk op de persoonlijke levenssfeer eerder onrechtmatig (de AVG bevat hiervoor informatieplichten). De kans begluurd of afgeluisterd (en opgenomen) te worden kan tot zelfcensuur leiden en privacy, zelfontplooiing en vrijheid van meningsuiting verstarren en daarmee verbinding en ‘goede buur’-relaties in de weg liggen. Meningsuitingen kunnen ook door AI-systemen beperkt of gemanipuleerd worden en de uitingsvrijheid of informatievrijheid aantasten. De dynamiek in een woonwijk kan veranderen.
     In hoeverre de persoonlijke levenssfeer beschermd wordt, is mede afhankelijk van de mate waarin iemand redelijkerwijs mag verwachten zichzelf te zijn₁₇. Uit de rechtspraak blijkt al dat camerabeveiliging rond huis zich moet beperken tot de eigen ruimte en dat plaatsing onder schuttinghoogte aan de binnenzijde volstaat voor het belang van de bewoner₁₈. Afluisteren door de schutting heen is uiteraard ook niet de bedoeling. De schadevergoedingsgrond biedt wellicht tegenwicht aan cameragebruikers die te lichtzinnig met de persoonlijke levenssfeer van hun buren omgaan₁₉. Het zal weinigen verbazen dat personen in privéruimten van hun woning mogen verwachten zichzelf te mogen zijn₂₀ en niet geobserveerd of begluurd te worden₂₁, laat staan dat hun woning of privéruimten (incl. eigendommen) onderwerp worden van dataopslag, hacks, dataprofielen en macht van wie dan ook of een duister leven in handen van vreemden gaan leiden (bijv. ook van spionnen₂₂). Het gaat ook over individuele en collectieve weerbaarheid.
      Als je wel opnamen maakt van je privé(buiten)ruimte en eigendommen, dan verdienen goede wachtwoorden, bijgewerkte firmware, veilige configuraties, zorgvuldigheid bij eventuele dataopslag (SD-kaart), etc. de aandacht om niet alsnog kwetsbaar te zijn voor kwaadwillenden en zo goed mogelijk te voorkomen dat jouw opnames een duister leven kunnen gaan leiden. Ook in het digitale tijdperk kan een simpele deurspion of vensterspiegel volstaan. Bij gebruik van een deurbelcamera heeft een instelling van beeldweergave beperkt tot het moment van aanbellen, zonder dataopslag of 'smart'-functies, de voorkeur.

Openbare orde, veiligheid en regime
Decentrale overheden hebben ook een rol in nakoming van de resultaatverplichting uit art. 1 EVRM₂₅. Verder ligt op gemeentelijk niveau de verantwoordelijkheid voor de openbare orde-handhaving bij de burgemeester (art. 172 lid 1 Gemw). De burgemeester kan met het oog op de openbare orde regels stellen zodat de politie deze ex art. 2 Polw kan handhaven. Het is niet ondenkbaar dat gebruik van deurbelcamera’s en beveiligingscamera’s in woonwijken of de daarmee gepaard gaande overlast, onveiligheid of (anonieme) niet-legitieme macht in de open ruimte daartoe aanleiding geven₂₆. De gemeenschap weet ook nooit wat de effecten van zo’n machtsuitoefening zijn en voor hoelang. Gevaren voor het voortbestaan van de democratische rechtsorde zouden bij onderzoek van de AIVD aan het licht moeten komen (art. 8 lid 2 sub a WIVD), ook als die door een privépersoon te weeg worden gebracht. Een gemeenteraad kan het cameragebruik in een gemeentelijke verordening willen regelen (art. 147 Gemw), zoals ook een woningcorporatie daarover voorwaarden kan stellen jegens huurders ter waarborging van de persoonlijke levenssfeer van derden₂₇. 
     De verantwoordelijkheid voor internationale vrede en veiligheid ligt primair bij de VN Veiligheidsraad (art. 24 lid 1 VN-Handvest, uitgewerkt in Hoofdstuk VI en VII).

₁ “... overwegende, dat erkenning van de inherente waardigheid en de gelijke en onvervreemdbare rechten van alle leden van de mensengemeenschap grondslag is voor de vrijheid, gerechtigheid en vrede in de wereld.”
₂ HvJ EU 9 oktober 2001, C-377/98 ECLI:EU:C:2001:523, r.o. 70-77 (Nederland/Europees Parlement en Raad).
₃ R.C.A. White & C. Overy, Jacobs, White, & Overy; The European Convention on Human Rights, Oxford University Press, p. 3 e.v.
₄ EHRM 10 juni 2010, 302/02 (Jehovah’s Witnesses of Moscou/Rusland)
₅ Rechten van bewoners (ook huurder, onderhuurder, kraker, enz.) worden beschermd onder art. 8 EVRM (EHRM 21 november 1995, Baretto/Portugal), een resultaatverplichting (art. 1 EVRM). Die bescherming omvat mede het rustige genot (EHRM 2 november 2006, Giacomelli/Italië).
₆ Ook toebehoren bij woningen (tuin, garage) worden beschermd onder art. 8 EVRM (EHRM 24 november 1986, Gillow/VK, EHRM 29 mei 2012, Bjedov/Kroatië). 
₇ De wet moet voor burgers voldoende toegankelijk zijn
₈ De wet moet voldoende duidelijk zijn omschreven zodat de inbreuk voorzienbaar is.
₉ O.a. EHRM 24 april 1990, ECLI:NL:XX:1990:AD5851, EHRM 21 juni 2011, ECLI:CE:ECHR:2011:0621JUD003019409.
₁₂ Rb. Oost-Brabant 17 februari 2022, ECLI:NL:RBOBR:2022:387, r.o. 4.2-4.4. Zie over plaatsing van camera’s en meefilmen van openbare ruimten ook Rb. Den Haag 26 februari 2026, ECLI:NL:RBDHA:2025:2621, r.o. 4.20 en 4.21.
₁₃ Rb. Den Haag 26 februari 2026, ECLI:NL:RBDHA:2025:2621.
₁₄ HvJEU 14 december 2023, C-456/22 r.o. 18-23; HvJEU 25 januari 2024, C-687/21 r.o. 66-67.
₁₅ Zie overweging 1 en 5 en artikel 1 resp. art. 3 sub 2 AI-Verordening (Verordening EU 2024/1689)
₁₆ In dit verband interimrapport van de Staatscommissie Persoonsgegevens 1974, p. 7, overwegingen 7, 75 en 85 bij AVG.
₁₇ O.a. HR 20 april 2004, ECLI:NL:PHR:2004:AL8449, vergelijk: EHRM 2 september 2010, ECLI:CE:ECHR:2010:0902JUD003562305.
₁₈ Rb. Oost-Brabant 17 februari 2022, ECLI:NL:RBOBR:2022:387, r.o. 4.2-4.4.
₁₉ HvJEU 14 december 2023, C-456/22 r.o. 18-23; HvJEU 25 januari 2024, C-687/21 r.o. 66-67.
₂₀ De woning die als zodanig in gebruik is, valt onder art. 10 Gw, eerbiediging persoonlijke levenssfeer (ABRvS 28 augustus 1995, ECLI:NL:RVS:1995:AH6164). "Eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer wordt in onze samenleving thans terecht beschouwd als een essentiële voorwaarde voor een menswaardig bestaan en als een van de grondslagen van onze rechtsorde" (Algehele grondwetsherziening, eerste lezing, deel Ia Grondrechten, Tweede Kamer, 's-Gravenhage 1979, p. 39). Zie verder o.a. EHRM 16 december 1992, 13710/88 (Niemietz/Duitsland), HR 20 april 2004, LJN AL8449, Handelingen I 1999-2000, p. 98-5694.
₂₁ Zie ook A.H.C.M. Smeets, Camera’s in het publieke domein. Privacynormen voor het cameratoezicht op de openbare orde, CBP 2004, p. 49.
₂₂ < https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2026/07/10/nederland-doelwit-van-russische-spionageoperatie-via-ip-cameras >
₂₅ De verantwoordelijkheid van de verdragspartijen strekt zich uit over alle handelingen en omissies van organen, agenten en dienaren, of zij nu behoren tot de wetgever, de uitvoerende macht of de rechtspraak (EHRM 18 februari 2009, 55707/00 (Andrejeva/Letland)), ongeacht rang (EHRM 28 oktober 1999, 28396/95 (Wille/Liechtenstein)). Decentrale overheden worden zonder uitzondering gerekend tot de verdragspartij waartoe zij behoren (EHRM 23 maart 2010, 50108/06 (Dösemealti Belediyesi/Turkije) en ECieRM 15 september 1998, 41877/98 (The Province of Bari, Sorrentino and Messeni Nemagna/Italië).
₂₆ Zie over openbare orde ook bijlage 2 onder punt 2 bij de notitie Burgemeester en veiligheid uitgebracht op 9 april 2009 door de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, 30657/K.
₂₇ Rb. Oost-Brabant 17 februari 2022, ECLI:NL:RBOBR:2022:387, r.o. 4.4.

Augustus 2026.