-

Drones of Unmanned Aerial Vehicles (UAV’s) kunnen de politie goede diensten bewijzen bij de handhaving van openbare orde en veiligheid, maar het gebruik daarvan brengt risico’s voor het recht op privéleven en de privacy van burgers met zich mee. Die risico’s zijn er ook als anderen er voor minder zwaarwegende doelen, commercieel of hobbymatig en anoniem mee in de weer gaan. Behalve mensenrechten, maken de technische aard van cameradrones, de risico’s van criminaliteit, politieke machtsverhoudingen in de wereld en toenemende autonomie van AI het gebruik ervan ook niet zo onschuldig.

Openbare orde-handhaving
In de openbare orde-handhaving kunnen drones met camera’s, met audiosensoren en met chemische sensoren worden gebruikt. Het begrip openbare orde kent verschillende interpretaties, maar de handhaving daarvan komt in ieder geval neer op het bewaren en herstellen van een ordelijk en rustig verloop van het gemeenschapsleven in de openbare ruimte voor zover dat verloop door menselijk handelen wordt beïnvloed en bepaald₁. Het raakt het openbaar belang: een intrinsiek en zelfs constituerend element van de gemeentelijke huishouding₂ (art. 124 lid 1 Gw, 108 Gemw). Drones kunnen bijvoorbeeld worden ingezet (1) ad hoc, bij rampen en (onvoorziene) ordeverstoringen (art. 3 Polw), (2) vooraf bepaald bij grote evenementen voor overzicht van de mensenmassa (art. 3 Polw), (3) bij strafrechtelijk onderzoek, zoals (stelselmatig) observeren (art. 126g Sv, 1260 Sv) en – eerder onrechtmatig – (4) bij routinematige surveillance (art. 151c Gemw)₃. Het bewegende aspect van drones kan uit oogpunt van handhaving van meerwaarde zijn ten opzichte van vaste camera’s, maar uit oogpunt van inbreuken op rechten van mensen vraagt dit extra zorgvuldigheid. Ongeacht de grondslag (art. 3 Polw, 151c Gemw) zijn de beelden politiegegevens en vallen onder de Wet politiegegevens en onder verantwoording van de korpschef. De politiebevoegdheden kunnen niet zomaar worden overgedragen.

Zelfs bij serieuze, objectieve onveiligheid moeten een overheid blijven functioneren en aan de voorwaarden voor de inbreuken op rechten van burgers voldoen. Sterker nog, als die voorwaarden niet òf naar willekeur worden ‘ingevuld’,  blijft er weinig democratische rechtsstaat en veiligheid over; in een autoritair of totalitair regime is immers niemand veilig. Dat is een les uit WOII.
 
Bescherming van rechten van personen
De menselijke waardigheid (premabule UVRM₅, art. 1 Handvest EU) is een grondrecht op zich en tevens de grondslag van alle grondrechten en maakt deel uit van het Unierecht₆. Het EVRM wordt beschouwd als antwoord op de Tweede Wereldoorlog, inclusief holocaust, en moet rechtdoen aan de persoonlijke autonomie van mensen₇. Zelfbeschikking en persoonlijke autonomie dienen als grondslagen voor de invulling van de waarborgen (alle waarborgen) van dit verdrag₈. Personen en ook hun woningen₉, tuinen₁₀, etc. vallen allemaal onder de bescherming van art. 8 EVRM (recht op privéleven). Voor een inbreuk op dat recht geldt dat die 

• bij wet moet zijn voorzien in termen van accessibility₁₁ en foreseeability₁₂. Evt. ook met waarborgen tegen misbruik (afbakening bevoegdheid en controle op uitoefening), 
• een legitiem doel moet hebben 
• noodzakelijk moet zijn in een democratische samenleving, op aspecten van (1) proportionaliteit (aanvaardbare belangenafweging probleem/maatregel), (2) subsidiariteit (geen minder vergaande maatregel mogelijk) (3) geschiktheid (maatregel dient daadwerkelijk beoogde doel) voor de in het artikel genoemde belangen.

Bij de eis van foreseeability (voorzienbaarheid) is mede van belang dat de technologieën waarmee inbreuk wordt gemaakt steeds geavanceerder, indringender – en inmiddels ook autonomer – worden. Dat stelt steeds hogere eisen aan de waarborgen zoals een nauwkeurige omschrijving en afbakening van de toepassing van de bevoegdheid₁₃. Daarbij laat ook de kwaadwillende hacker zich door AI bedienen en kunnen data steeds gemakkelijker een eigen – soms duister – leven gaan leiden.

Voor persoonsgegevens is de bescherming van art. 8 lid 1 Handvest EU en art. 16 lid 1 VWEU en de AVG relevant. Slechts het verlies van controle over persoonsgegevens kan al een basis zijn voor immateriële schadevergoeding₁₄. Daarnaast is er het algemene privacyrecht van art. 7 van het Handvest. Diverse aspecten worden ook door art. 10 van de Grondwet beschermd.

Nederlandse rechters hebben het vliegen met cameradrones onrechtmatig beoordeeld₁₅ ook waar dat de verwezenlijking van grondrechten van anderen (art. 14 EVRM)₁₆ ten goede zou kunnen komen.

De grootschalige gegevensverwerking die met AI mogelijk is, kan ook leiden tot inbreuken op de fundamentele rechten en waarden in het Handvest EU, welke inbreuken in de Verordening EU 2024/1689 (AI-Verordening) worden aangeduid als ‘schade’ en ‘risico’₁₇. Van belang daarbij is de autonome werking van die systemen en de daarmee samenhangende afname van menselijke controle, ten koste van autonomie en waardigheid van de mens.

Big stranger is watching you
Het bezit van informatie impliceert macht₂₀; dat was ook een les uit WOII. De dataverzameling kan leiden tot gevoel van ongemak, onmacht, onveiligheid bij degene van wie de gegevens worden verwerkt. De inzet van drones is al minder zichtbaar, hoorbaar en herkenbaar dan andere vormen van politie-inzet. Daarbij maken ook anderen met een minder legitieme reden graag gebruik van de lucht. Het is voor geobserveerden onduidelijk of er sprake is van observatie en zo ja, door wie (lees: wie zich macht over hen permitteert), voor welk doelen en of en welke (‘smart’, geluid-)functies staan ingeschakeld. Daarmee is de kenbaarheid van toezicht met behulp van drones al onvoldoende en is de inbreuk op de persoonlijke levenssfeer eerder onrechtmatig. De kans begluurd te worden kan tot zelfcensuur leiden en privacy, zelfontplooiing en vrijheid van meningsuiting verstarren. Dit is deels te ondervangen door geobserveerden te informeren over de drone-inzet, waar en wanneer dat gebeurt, voor welke doeleinden en door wie (zie ook informatieplichten AVG); het belang daarvan is des te groter bij bewegende camera’s. Meningsuitingen kunnen ook door AI-systemen beperkt of gemanipuleerd worden en de uitingsvrijheid of informatievrijheid aantasten. Het kenbaarheidsvereiste kan in de knel komen met een wildgroei aan drones in de openbare ruimte of (voor velen) anonimiteit van de machtsuitoefening₂₁ aldaar. 
     In hoeverre de persoonlijke levenssfeer beschermd wordt, is mede afhankelijk van de mate waarin iemand redelijkerwijs mag verwachten zichzelf te zijn₂₂. Dat is in een stadscentrum minder dan in een natuurgebied. Met een drone bestaat de kans dat naast de publieke ruimte ook privéruimten worden gefilmd, zelfs huiskamers of slaapkamers. Het zal weinigen verbazen dat personen op dergelijke plaatsen mogen verwachten zichzelf te mogen zijn₂₃ en niet geobserveerd of begluurd te worden₂₄, laat staan dat hun privéruimten onderwerp worden van dataopslag, hacks en macht van wie dan ook of een duister leven in handen van vreemden gaan leiden. 
      Het opslaan van camerabeelden vormt nog weer een grotere inbreuk dan alleen filmen. In welke mate, hangt af van de aard van het geobserveerde gedrag en het subsequent gebruik van de beelden₂₅. Het al dan niet opslaan van de beelden dient onderwerp van belangenafweging te zijn, en door zwaarwegendheid gerechtvaardigd te worden. Na tijdsverloop of verval van de noodzaak dienen de beelden verwijderd te worden (art. 8-10 Wet politiegegevens, art. 13 lid 2 sub a AVG).
      Ondanks de zwaarte van het middel en de risico’s die eraan kleven, wordt het gebruik van een (camera)drone soms ten onrechte als onvermijdelijke optie gepresenteerd, zonder dat die persé effectief is om het doel te bereiken en zonder dat mogelijkheden van mensenwerk (waarmee mensenrechten gerespecteerd blijven) vervallen zijn.

Openbare orde, veiligheid en regime
Decentrale overheden hebben ook een rol in nakoming van de resultaatverplichting uit art. 1 EVRM₂₈. Verder ligt op gemeentelijk niveau de verantwoordelijkheid voor de openbare orde-handhaving bij de burgemeester (art. 172 lid 1 Gemw). Het is niet ondenkbaar dat dronegebruik overlast of onveiligheid geeft, dat de anonimiteit van macht onrust met zich meebrengt en dat het ordelijk en rustig verloop van (de machtsverhoudingen in) het gemeenschapsleven in de openbare ruimte verstoord raakt₂₉. De gemeenschap weet ook nooit wat de effecten van zo’n machtsuitoefening zijn en voor hoelang. Gewaakt zou moeten worden voor voorsortering op een surveillancemaatschappij of totalitair regime₃₀; in zo’n regime is immers niemand veilig. Een gemeenteraad kan het dronegebruik in een gemeentelijke verordening willen regelen (art. 147 Gemw). We kunnen op enig moment specifieke hogere regelgeving verwachten.

₁ Zie ook bijlage 2 onder punt 2 bij de notitie Burgemeester en veiligheid uitgebracht op 9 april 2009 door de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, 30657/K.
₂ A.H.M. Dölle, Wie doet de huishouding? (Oratie Groningen), Deventer: W.E.J. Tjeenk Willink 1999.
₃ M. den Breejen, ‘We kunnen en willen helpen opsporen’ in: Blauw - Opsporing 2012/23, p. 23.
₅“... overwegende, dat erkenning van de inherente waardigheid en de gelijke en onvervreemdbare rechten van alle leden van de mensengemeenschap grondslag is voor de vrijheid, gerechtigheid en vrede in de wereld.”
₆ HvJ EU 9 oktober 2001, C-377/98 ECLI:EU:C:2001:523, r.o. 70-77 (Nederland/Europees Parlement en Raad).
₇ R.C.A. White & C. Overy, Jacobs, White, & Overy; The European Convention on Human Rights, Oxford University Press, p. 3 e.v.
₈ EHRM 10 juni 2010, 302/02 (Jehovah’s Witnesses of Moscou/Rusland)
₉ Rechten van bewoners (ook huurder, onderhuurder, kraker, enz.) worden beschermd onder art. 8 EVRM (EHRM 21 november 1995, Baretto/Portugal), een resultaatverplichting (art. 1 EVRM). Die bescherming omvat mede het rustige genot (EHRM 2 november 2006, Giacomelli/Italië).
₁₀ Ook toebehoren bij woningen (tuin, garage) worden beschermd onder art. 8 EVRM (EHRM 24 november 1986, Gillow/VK, EHRM 29 mei 2012, Bjedov/Kroatië). 
₁₁ De wet moet voor burgers voldoende toegankelijk zijn
₁₂ De wet moet voldoende duidelijk zijn omschreven zodat de inbreuk voorzienbaar is.
₁₃ O.a. EHRM 24 april 1990, ECLI:NL:XX:1990:AD5851, EHRM 21 juni 2011, ECLI:CE:ECHR:2011:0621JUD003019409.
₁₄ HvJEU 14 december 2023, C-456/22 r.o. 18-23; HvJEU 25 januari 2024, C-687/21 r.o. 66-67
₁₅ Rb. Gelderland 21 december 2016, ECLI:NL:RBGEL:2016:7155 en 10 mei 2017, ECLI:NL:RBGEL:2017:2663, Rb. Midden-Nederland 25 augustus 2017, ECLI:NL:RBMNE:2017:4224.
₁₆ Rb. Den Haag 9 november 2016, ECLI:NL:RBDHA:2016:13313.
₁₇ Zie overweging 1 en 5 en artikel 1 resp. art. 3 sub 2 AI-Verordening (Verordening EU 2024/1689)
₂₀ In dit verband interimrapport van de Staatscommissie Persoonsgegevens 1974, p. 7, overwegingen 7, 75 en 85 bij AVG.
₂₁ Vergelijk Staatscommissie Persoonsgegevens 1976, p. 7 en C. Veliz, Privacy is power: why and how you should take back control of your data, London: Bantam Press 2020, p. 53.
₂₃ De woning die als zodanig in gebruik is, valt onder art. 10 Gw, eerbiediging persoonlijke levenssfeer (ABRvS 28 augustus 1995, ECLI:NL:RVS:1995:AH6164). "Eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer wordt in onze samenleving thans terecht beschouwd als een essentiële voorwaarde voor een menswaardig bestaan en als een van de grondslagen van onze rechtsorde" (Algehele grondwetsherziening, eerste lezing, deel Ia Grondrechten, Tweede Kamer, 's-Gravenhage 1979, p. 39). Zie verder o.a. EHRM 16 december 1992, 13710/88 (Niemietz/Duitsland), HR 20 april 2004, LJN AL8449, Handelingen I 1999-2000, p. 98-5694.
₂₄ Zie ook A.H.C.M. Smeets, Camera’s in het publieke domein. Privacynormen voor het cameratoezicht op de openbare orde, CBP 2004, p. 49.
₂₅ A.H.C.M. Smeets, Camera’s in het publieke domein. Privacynormen voor het cameratoezicht op de openbare orde, CBP 2004, p. 53.
₂₈ De verantwoordelijkheid van de verdragspartijen strekt zich uit over alle handelingen en omissies van organen, agenten en dienaren, of zij nu behoren tot de wetgever, de uitvoerende macht of de rechtspraak (EHRM 18 februari 2009, 55707/00 (Andrejeva/Letland)), ongeacht rang (EHRM 28 oktober 1999, 28396/95 (Wille/Liechtenstein)). Decentrale overheden worden zonder uitzondering gerekend tot de verdragspartij waartoe zij behoren (EHRM 23 maart 2010, 50108/06 (Dösemealti Belediyesi/Turkije) en ECieRM 15 september 1998, 41877/98 (The Province of Bari, Sorrentino and Messeni Nemagna/Italië).
₂₉ Zie ook bijlage 2 onder punt 2 bij de notitie Burgemeester en veiligheid uitgebracht op 9 april 2009 door de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, 30657/K.
₃₀ In plaats van een eigen draai te geven aan misplaatst dronegebruik < https://nissewaard.raadsinformatie.nl/vergadering/1409172 > 1:32:33. Misbruik van een publieke bevoegdheid (détournement de pouvoir) wordt expliciet toegeschreven aan een autoritair of totalitair bestuur, dat de wet slechts voor zijn eigen doelen en naar eigen goeddunken hanteert (HR 31 januari 2017, ECLI:NL:HR:2017:733)

Mei 2024, bijgewerkt 2026.

Foto: Spijkenisse, Nissewaard